Świątynia Artemidy w Efezie, zwana Artemizjonem, to monumentalna budowla zaliczana do siedmiu cudów świata starożytnego. Jej imponujące rozmiary i burzliwa historia odzwierciedlają potęgę dawnych cywilizacji oraz ulotność ludzkich dzieł. W tym artykule poznasz losy, architekturę i nieoczywiste fakty dotyczące tego niezwykłego sanktuarium.
Czym był Artemizjon i gdzie się znajdował?
Artemizjon stał w starożytnym Efezie, jednym z najważniejszych miast greckich w Azji Mniejszej, na terenie dzisiejszej Turcji. Była to największa budowla świata hellenistycznego, przewyższająca nawet ateński Partenon, a zarazem pierwsza monumentalna struktura wzniesiona w całości z marmuru. Jej orientację przestrzenną – zwrócenie na zachód – ustalono przez analogię do innych świątyń Artemidy w regionie.
Sanktuarium pełniło funkcję religijnego i finansowego centrum Jonii. Co roku w maju odbywały się tam trwające cały miesiąc uroczystości ku czci bogini, przyciągające rzesze pielgrzymów i kupców. Znaczenie tego miejsca wykraczało daleko poza lokalny kult – było symbolem potęgi Efezu i całego greckiego Wschodu.
Jak powstawała świątynia Artemidy?
Zanim Grecy skolonizowali te tereny, w miejscu późniejszego Artemizjonu czczono frygijską boginię-matkę Kybele. Po przybyciu Jończyków jej kult wchłonęła Artemida Efeska, łącząc cechy greckiej bogini łowów z anatolijskim bóstwem płodności. Nazywano ją również Pszczelą Boginią, a na awersie lokalnych monet umieszczano wizerunek królowej pszczół. Badania archeologiczne wykazały, że przed archaiczną świątynią istniały w tym punkcie trzy wcześniejsze budowle, w tym ołtarz i dwie małe kaplice poprzedzone kolumnadą.
Decyzję o budowie godnej bogatego miasta podjął król Lidii Krezus około 560 r. p.n.e. To on sfinansował powstanie jońskiego dipterosa – świątyni otoczonej podwójną kolumnadą. Głównymi architektami zostali Chersifron i Metagenes z Knossos, a doświadczeniem zdobytym na bagnach Samos wspierał ich Teodoros z Samos. Do budowy użyto najwyższej jakości surowców, co podkreślało prestiż inwestycji:
- marmur,
- cedr libański,
- złoto,
- srebro,
- heban.
Świątynia miała formę oktastylosa – przed elewacją frontową i tylną znajdowało się osiem kolumn, a wzdłuż boków po dwadzieścia. Łącznie wzniesiono aż 117 kolumn o wysokości około 18 metrów i dolnej średnicy 2,5 metra. Chersifron opracował genialną metodę transportu ciężkich, okrągłych walców z kamieniołomów: otaczał ich końce plecionymi obręczami, a następnie przeciągał w drewnianych ramach. Jego syn Metagenes udoskonalił przewożenie prostopadłościennych bloków, zawieszając je na czopach między dwoma ogromnymi kołami.
Prace dekoracyjne trwały kilkadziesiąt lat. Wewnątrz stanął cedrowy posąg Artemidy, a płaskorzeźbami pokryto fryz, tympanon i dolne partie kolumn. Około 430 r. p.n.e. ogłoszono konkurs na posąg rannej Amazonki, do którego stanęli najwybitniejsi rzeźbiarze epoki. Zwyciężył Poliklet, twórca kanonu proporcji i autora Doryforosa. Drugie miejsce zajął Fidiasz – autor Ateny Partenos i Zeusa Olimpijskiego – a trzecie Kresilas, znany z popiersia Peryklesa. To ich dłuta nadały Artemizjonowi ostateczny artystyczny blask.
Dlaczego świątynia została zniszczona?
Przez dwieście lat budowla budziła powszechny podziw, stanowiąc niedościgniony wzór dla innych sanktuariów dipterosowych. Wszystko zmieniło się dramatycznie w 356 r. p.n.e. Sprawcą katastrofy okazał się szewc o imieniu Herostrates, który postanowił zdobyć nieśmiertelną sławę poprzez barbarzyński czyn.
Herostrates podpalił Artemizjon w nadziei, że ten występek unieśmiertelni jego imię. Został za to skazany na śmierć i wymazanie z pamięci potomnych – jednak w ostatecznym rozrachunku cel częściowo osiągnął.
Skutki pożaru
Ogień strawił marmurową konstrukcję, która pod wpływem wysokiej temperatury zamieniła się w gruzowisko pozbawione czytelnych zarysów. Zdarzenie to wstrząsnęło całym światem helleńskim, normalnie podzielonym wewnętrznymi sporami. Kapłani i magowie dopatrywali się w katastrofie znaku – płomienia zwiastującego pożogę, jaka miała ogarnąć Wschód. Rzeczywiście, według przekazów tej samej nocy urodził się Aleksander Wielki.
Reakcja mieszkańców
Efezjanie natychmiast rozpoczęli starania o odbudowę. Gdy Aleksander po latach zaoferował pokrycie kosztów, postawił jednak warunek: umieszczenie w świątyni inskrypcji sławiących jego imię.
Mieszkańcy Efezu odrzucili propozycję, dyplomatycznie odpowiadając: „Aleksandrze, nie wypada, żeby jeden bóg stawiał świątynię drugiemu bogu”.
Ostatecznie prace sfinansowano ze składek obywateli i sprzedaży pozostałości spalonej konstrukcji.
Jak wyglądała odbudowa i późniejsze losy?
Projekt nowego Artemizjonu przygotował architekt Dejnokrates wraz z Demetriosem i Pajoniosem. Chociaż Aleksander naciskał na jeszcze okazalszą formę, efezjanie postawili na wierne odtworzenie pierwowzoru. Budowę prowadzono w latach 334–260 p.n.e., a całkowity koszt pokryto z datków mieszkańców. Fundamenty pozostały te same, lecz świątynię posadowiono na krepidomie złożonej z 13 stopni, co nadało jej dodatkowego monumentalizmu.
Dekoracja hellenistycznego Artemizjonu
Do prac rzeźbiarskich zaangażowano sędziwego już Skopasa, autora słynnej Menady, który wykonał płaskorzeźby w dolnych partiach kolumn. Praksykles – twórca Artemidy z Gabii – uczestniczył w ozdabianiu ołtarza. Wnętrza natomiast wypełniły malowidła Apellesa, uznawanego za najwybitniejszego malarza greckiego antyku. Nowy posąg kultowy wykonano techniką chryzelefantyny: łączył on złoto, srebro, kość słoniową, heban i czarny kamień. Ołtarz zyskał niecodzienny kształt podkowy.
W okresie rzymskim kult Artemidy Efeskiej trwał nieprzerwanie, a miasto aż czterokrotnie otrzymało tytuł neokoros – strażnika świątyni. Kres przyszedł wraz z najazdem Gotów w 268 r. n.e., którzy doszczętnie zniszczyli budowlę. Około 400 roku chrześcijanie dopełnili ruin, zrównując pozostałości z ziemią i kończąc definitywnie epokę antycznego sanktuarium.
Co pozostało do dziś i gdzie szukać śladów?
Po wiekach zapomnienia ruiny Artemizjonu odnalazła w 1869 roku ekspedycja British Museum kierowana przez Johna Turtle’a Wooda. Kolejne prace archeologiczne w latach 1904–1906 prowadził David George Hogarth, odsłaniając fundamenty i ustalając chronologię kolejnych faz budowlanych. Część znalezisk trafiła do sali efeskiej w Londynie, a inne – odkryte przez austriackich badaczy – do Ephesos Museum w Wiedniu.
| VII w. p.n.e. | Powstanie pierwszego ołtarza | Najstarsza warstwa kultowa |
| ok. 560 p.n.e. | Rozpoczęcie budowy archaicznego Artemizjonu | Fundacja Krezusa |
| 356 p.n.e. | Pożar wywołany przez Herostratesa | Całkowite zniszczenie świątyni |
| 334–260 p.n.e. | Odbudowa hellenistyczna | Krepidoma, nowy posąg chryzelefantyczny |
| 268 n.e. | Najazd Gotów | Ostateczne zrujnowanie sanktuarium |
| 1869 | Odkrycie ruin przez Wooda | Prace sponsorowane przez British Museum |
Współczesne pozostałości
Dziś na miejscu dawnego cudu świata zobaczysz tylko jedną samotną, potrzaskaną kolumnę i fundamenty ołtarza. Ruiny znajdują się przy drodze z centrum Selçuku do antycznego Efezu, przy uliczce Artemis Tapınağı. Teren jest dostępny bezpłatnie, a ładną panoramę okolicy zapewnia pobliskie wzgórze Ayasoluk.
Eksponaty w muzeach
Najwięcej oryginalnych elementów wystroju przechowuje British Museum. Fragmenty architektoniczne i kopie słynnego posągu Artemidy Efeskiej – przedstawiającej boginię w sukni zdobionej wieżami i wizerunkami zwierząt – możesz obejrzeć w Muzeum Efezu w Selçuku. To właśnie tam zgromadzono również znaleziska z ołtarza, w tym ołowianą rurę świadczącą o problemach z podmokłym gruntem, z którymi borykali się już starożytni budowniczowie.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Gdzie znajdował się Artemizjon i jakie pełnił funkcje?
Stojący w starożytnym Efezie Artemizjon był ważnym ośrodkiem religijnym i finansowym Jonii, przyciągającym pielgrzymów i kupców podczas dorocznych obchodów bogini.
Kto sfinansował budowę archaicznej świątyni i kiedy to miało miejsce?
Budowę ok. 560 r. p.n.e. wsparł król Lidii Krezus, finansując powstanie wielkiego dipterosa w Efezie.
Jakie materiały i jakie rozwiązania konstrukcyjne wykorzystano przy wznoszeniu świątyni?
Do budowy użyto marmuru, cedru libańskiego, metali szlachetnych i hebanu, a świątynię otoczono podwójną kolumnadą z 117 kolumn o wysokości około 18 m.
Co spowodowało zniszczenie pierwotnego Artemizjonu w 356 r. p.n.e.?
Świątynię podpalił Herostrates, który chciał zdobyć sławę, co doprowadziło do całkowitego spalenia budowli.
Kto zaprojektował i kiedy przeprowadzono odbudowę świątyni?
Nowy projekt przygotowali Dejnokrates, Demetrios i Pajonios, a prace odbudowy trwały w latach 334–260 p.n.e., finansowane przez mieszkańców.
Jakie dzieła artystyczne i artyści uczestniczyli w dekoracji hellenistycznego Artemizjonu?
W pracach brali udział m.in. Skopas, Praksykles i malarz Apelles, a posąg kultowy wykonano techniką chryzelefantyny z cennych materiałów.
Kiedy i jak zakończyła się ostateczna zagłada świątyni?
Ostateczne zniszczenie nastąpiło po najazdach Gotów w 268 r. n.e., a około 400 roku chrześcijanie zatarli pozostałości budowli.
Co można dziś zobaczyć na miejscu dawnego Artemizjonu i gdzie trafiły znaleziska?
Na miejscu zachowała się jedna pęknięta kolumna i fundamenty, a liczne fragmenty trafiły m.in. do British Museum oraz Ephesos Museum w Wiedniu i muzeum w Selçuku.
