Zamek w Pieskowej Skale – historia, zwiedzanie, dojazd

Zamek w Pieskowej Skale to renesansowa perła na Szlaku Orlich Gniazd, położona w granicach Ojcowskiego Parku Narodowego, około 27 km na północ od Krakowa. Znajdująca się w Sułoszowej warownia oferuje dziś zwiedzanie muzealnych ekspozycji i zapierające dech w piersiach widoki na Dolinę Prądnika. W artykule znajdziesz kompleksową dawkę wiedzy o jego burzliwych dziejach i praktyczne wskazówki dotyczące dojazdu.

Historia zamku od średniowiecza do XVI wieku

Historia zamku sięga czasów, gdy po raz pierwszy wzmiankowano go jako Peskenstein w dokumencie z 1315 roku, wydanym przez króla Władysława Łokietka. Władca zezwalał wówczas niejakiemu Mikołajowi na lokację wsi między Kosmolowem, Sułoszową a właśnie tą strażnicą. Nazwa obiektu wywodzi się prawdopodobnie od zdrobnienia imienia Piotr – Peszek – i po raz pierwszy pojawia się jako Peskonis w akcie z 1306 roku.

Za czasów Kazimierza III Wielkiego, który zasłynął z ożywionej działalności budowlanej, wzniesiono tutaj murowaną warownię, stającą się elementem systemu obronnych Orlich Gniazd. Zamek składał się pierwotnie z części górnej i dolnej. Ta pierwsza, niezachowana do dziś, posadowiona była na niedostępnej skale zwanej „Dorotką”. W 1377 roku Ludwik Węgierski nadał dobra Piotrowi Szafrańcowi z Łuczyc, by załagodzić spór, w którym dworzanin stracił ucho. Pełnię praw własności ród Szafrańców herbu Starykoń uzyskał jednak dopiero w 1422 roku od Władysława Jagiełły za wierną służbę i udział w bitwie pod Grunwaldem.

Kolejne dekady przyniosły mroczny rozdział w życiu rezydentów. Następcy pierwszego właściciela – wojewoda krakowski Piotr Szafraniec, jego syn, a w końcu Krzysztof Szafraniec – porzucili kontakty z dworem na rzecz alchemii i rozbójnictwa, napadając na kupców podróżujących traktem ze Śląska do Krakowa. Praktyki te zakończyły się tragicznie w 1484 roku, kiedy Krzysztof został za swoją działalność ścięty na Wawelu. Dopiero Hieronim Szafraniec, władający zamkiem od 1542 roku, rozpoczął proces przekształcania surowego gotyku w reprezentacyjną siedzibę.

Renesansowa metamorfoza za Stanisława Szafrańca

Prawdziwy rozkwit architektoniczny nastąpił, gdy w 1557 roku zamek odziedziczył stryjeczny brat Hieronima, Stanisław Szafraniec. Przeprowadził on gruntowną przebudowę, wzorując się na wawelskiej rezydencji, dzięki czemu nadał budowli czysto renesansowy charakter. Ten gorliwy zwolennik reformacji zakładał w swych dobrach zbory kalwińskie i ariańskie, a na zamku gościł wybitne umysły epoki, w tym Mikołaja Reja, który wielokrotnie podkreślał zasługi rodu w swej twórczości. Ostatnim przedstawicielem Szafrańców w Pieskowej Skale był Jędrzej, po którego bezpotomnej śmierci w 1608 roku zakończyła się era tej familii.

Burzliwy wiek XVII i panowanie Wielopolskich

Po krótkim okresie częstych zmian właścicieli, w 1640 roku posiadłość trafiła w ręce starosty lanckorońskiego Michała Zebrzydowskiego. Skupił się on przede wszystkim na wzmocnieniu obronności rezydencji. Od wschodniej, najbardziej narażonej strony dobudowano potężne fortyfikacje bastionowe, tworząc drugi, zewnętrzny dziedziniec z reprezentacyjną bramą wjazdową w kształcie łuku triumfalnego. Ponad jej portalem umieszczono kartusz z herbem Radwan, a pod bartyzaną herb genealogiczny ze znakami Radwan, Szreniawa bez Krzyża, Herbut i Gryf, dokumentujący koligacje rodu.

W latach 1655-57, w czasie potopu szwedzkiego, najeźdźcy zajęli zamek i dokonali w jego wnętrzach ogromnych zniszczeń.

Po tych wydarzeniach, w 1667 roku, majątek przeszedł w ręce rodu Wielopolskich herbu Starykoń. Mimo prób wzmacniania obrony, zamek został ponownie oblężony przez Szwedów na początku XVIII wieku, a w 1718 roku strawił go ogromny pożar. Odbudową zajął się koniuszy koronny Hieronim Wielopolski, który przywrócił rezydencji świetność. Jako zapalony kolekcjoner zgromadził on imponujące zbiory dzieł sztuki, urządzając swego rodzaju „muzeum Polski” na wzór gabinetów holenderskich i tureckich. Rangę obiektu potwierdzały wizyty koronowanych głów – gościł tu August III Sas, a w 1787 roku także Stanisław August Poniatowski.

Trudne czasy zaborów i dwudziestolecia międzywojennego

W 1842 roku dobra nabył hrabia Jan Chrzciciel Mieroszewski, a po nim jego syn Sobiesław. To właśnie za ich czasów rozpoczął się pasmo katastrof. Latem 1850 roku pożar strawił drewniane stropy i komnaty, a w 1853 roku w wyniku kolejnego ognia runęła wieża na Skale Dorotki, niszcząc sąsiednie zabudowania. Zrujnowane pozostałości rozebrano. Podczas powstania styczniowego, 4 i 5 marca 1863 roku, zamek służył za schronienie dla oddziałów Mariana Langiewicza. Po wycofaniu się Polaków, Rosjanie ograbili opuszczoną budowlę. W obronie warowni wsławił się Aleksander Zdanowicz, a w walkach po stronie powstańców poległ ukraiński rewolucjonista, pułkownik Andrij Potebnia.

Sobiesław Mieroszewski w latach 1863-1877 odbudował rezydencję, nadając jej elementy neogotyckie. Jego hulaszczy tryb życia doprowadził jednak do ruiny finansowej. Ostatni prywatny właściciel, doktor Serafin Chmurski, próbował nadać Pieskowej Skale charakter letniskowy, ale i on popadł w poważne długi. Na początku XX wieku zamek trafił na licytację i stał się własnością Domu Bankowego „Pilawitz, Wilczyński i Sp.”.

Na ratunek ruszył Adolf Dygasiński, który na łamach „Kuriera Warszawskiego” zaapelował o ocalenie perły polskiego renesansu. Dzięki tej inicjatywie powstało Towarzystwo Akcyjne Pieskowa Skała, które w 1903 roku wykupiło zamek za kwotę 60 tysięcy rubli. Z inicjatywy dra Henryka Dobrzyckiego obiekt odremontowano i przekształcono w pensjonat, otwierając w nim także muzeum archeologiczno-przyrodnicze, zniszczone później podczas I wojny światowej. W tragicznych latach II wojny światowej mury stały się schronieniem dla setek osieroconych dzieci, głównie z Zamojszczyzny i Wołynia, oraz uchodźców z powstańczej Warszawy.

Architektura, wystawy i otoczenie zamku

Po wojnie zamek przeszedł na własność Skarbu Państwa i w latach 1950-1963, pod kierownictwem profesora Alfreda Majewskiego, przeszedł generalną renowację. Prace konserwatorskie przywróciły mu autentyczne cechy architektury renesansowej, odsłaniając arkadowe krużganki, maszkarony i obramienia okienne. Obiekt stał się oddziałem Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu, a od 1970 roku działa tu stała wystawa „Przemiany stylowe w sztuce europejskiej od średniowiecza do połowy XIX wieku”. Prezentuje ona bogaty zbiór rzeźby, malarstwa, ceramiki i mebli. W zamku znajduje się również biblioteka Sapiehów z Krasiczyna, licząca około 28 tysięcy tomów.

W kryptach spoczywają cztery manierystyczne sarkofagi Sieniawskich z XVII wieku, dłuta wrocławskiego rzeźbiarza Jana Pfistera, które nie mają odpowiedników w polskiej sztuce. Pierwotnie znajdowały się w kaplicy zamkowej w Brzeżanach na Podolu.

Do zamku przylega malowniczy park krajobrazowy z górującą nad okolicą Maczugą Herkulesa. U podnóża wzgórza rozpościera się kompleks pięciu stawów przepływowych, założony jeszcze w XVI wieku. W przeszłości hodowano w nich karpie, szczupaki i pstrągi tęczowe, lecz od 1993 roku zaprzestano tej działalności. Dziś stawy są ważną ostoją płazów w granicach Ojcowskiego Parku Narodowego. Można tu zaobserwować rzadkie gatunki, które odbywają swoje gody:

• traszka zwyczajna,
• traszka grzebieniasta,
• ropucha szara,
• ropucha zielona,
• żaba trawna,
• rzekotka drzewna,
• kumak nizinny.

Jak zaplanować zwiedzanie i dojazd?

Zamek jest czynny dla zwiedzających od poniedziałku do piątku w godzinach 10:00-16:00. Informacje o biletach najlepiej weryfikować pod numerem telefonu 502 210 907. Warto pamiętać, że wprowadzanie zwierząt na teren dziedzińca i do wnętrz jest zabronione, dlatego właściciele psów muszą zadowolić się spacerem po otaczającym go parku i podziwianiem bryły z zewnątrz.

Najpiękniejszy dojazd prowadzi przez Ojcowski Park Narodowy. Pieszą wędrówkę najlepiej rozpocząć w Ojcowie, kierując się żółtym szlakiem przez malowniczą Dolinę Sąspowską. Trasa wiedzie wzdłuż krystalicznie czystego strumienia, w którym żyje reliktowy wypławek alpejski. Na kamieniach łatwo dostrzec ślady żerowania bobrów. Po dotarciu do wsi Sąspów, gdzie można uzupełnić zapasy w lokalnym sklepie, szlak wyprowadza prosto na wzgórze zamkowe.

Wracając do Ojcowa, aby uniknąć monotonii pustych pól i asfaltowych dróg, należy szukać połączenia z czerwonym Szlakiem Orlich Gniazd. Wiedzie on przez spektakularną Dolinę Zachwytu i gwarantuje znacznie ciekawsze widoki. U podnóża wzniesienia znajduje się Zajazd na podzamczu, serwujący lokalny przysmak – smażonego pstrąga ojcowskiego. Alternatywą jest powrót czarnym szlakiem, który jednak w dużej mierze biegnie utwardzoną nawierzchnią.

Zamek w kulturze, filatelistyce i numizmatyce

Malownicza sylwetka zamku z Maczugą Herkulesa w tle od lat inspirowała filmowców. Jego wnętrza i dziedziniec zostały wykorzystane w wielu kultowych produkcjach. Filmowcy docenili tu zarówno renesansowy klimat, jak i autentyczną, surową architekturę bastionów. Obiekt „zagrał” w następujących dziełach:

• „Pan Wołodyjowski” (1969, reż. Jerzy Hoffman),
• „Stawka większa niż życie”, odc. 16 – Akcja „Liść Dębu” (1968, reż. Janusz Morgenstern),
• „Podróż za jeden uśmiech”, odc. 7 – Pożegnanie z Dudusiem (1971, reż. Stanisław Jędryka),
• „Janosik” (1974, reż. Jerzy Passendorfer),
• „Ogniem i mieczem” (1999, reż. Jerzy Hoffman),
• „Nie kłam kochanie” (2008, reż. Piotr Wereśniak).

Wizerunek warowni trafił również na emisje kolekcjonerskie. Poczta Polska 5 marca 1971 roku wyemitowała znaczek o nominale 4 złote w serii „Zamki polskie”, zaprojektowany przez Tadeusza Michaluka. Druk wykonano techniką offsetu na papierze kredowym, a znaczek pozostawał w obiegu aż do końca 1994 roku. Z kolei 6 października 1997 roku Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu dwie monety w serii „Zamki i pałace w Polsce”. Ich szczegółowe parametry prezentują się następująco:

Lokalne opowieści i legenda o psie

Z miejscem tym związana jest poruszająca legenda, która według miejscowych tradycji tłumaczy genezę nazwy „Pieskowa Skała”. Opowieść mówi o dziewczynie imieniem Dorotka, którą zmuszono do ślubu z bogatym właścicielem zamku. Dziewczyna, nieodwzajemniająca uczuć szlachcica, uciekła za swoją prawdziwą miłością. Złapani kochankowie zostali surowo ukarani, a Dorotkę uwięziono w wysokiej wieży na skale, skazując na śmierć głodową. Z pomocą przyszło jej wierne zwierzę, które skacząc po stromych ścianach, donosiło uwięzionej resztki pożywienia.

Naukowcy wskazują jednak na bardziej prozaiczne, historyczne pochodzenie tej nazwy – od imienia rycerza Piotra, którego zdrobnienie w średniowieczu brzmiało właśnie Peszek. Niezależnie od wersji wydarzeń, historia ta na stałe wpisała się w krajobraz kulturowy Doliny Prądnika. Wieża na Skale Dorotki, która runęła w połowie XIX wieku, do dziś pobudza wyobraźnię odwiedzających, snujących opowieści o dramatycznych losach średniowiecznej bohaterki i jej czworonożnego przyjaciela.