Bazylika Mariacka w Gdańsku – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Bazylika Mariacka w Gdańsku to największa ceglana świątynia w Europie, której budowa trwała blisko 159 lat – od XIV do początku XVI wieku. W jej monumentalnym wnętrzu podziwiać można bezcenne dzieła sztuki, a sama bryła na stałe wpisała się w panoramę miasta jako jego dominanta. Poznaj fascynującą historię tego miejsca, sprawdź praktyczne wskazówki do zwiedzania i odkryj mało znane ciekawostki związane z „Koroną Gdańska”.

Jak powstawała Bazylika Mariacka – od kamienia węgielnego po ostatnią cegłę

Fundamenty i początek budowy

Dzieje świątyni sięgają pierwszej połowy XIII wieku, gdy w tym miejscu istniał prawdopodobnie drewniany kościół, wystawiony z inicjatywy księcia Świętopełka II Wielkiego. Przełom nastąpił wraz z decyzją wielkiego mistrza krzyżackiego Ludolfa Kóniga, który w 1342 roku przychylił się do prośby Rady Głównego Miasta Gdańska o wzniesienie nowego kościoła parafialnego. Uroczyste położenie kamienia węgielnego odbyło się 25 marca 1343 roku, a sama budowa ruszała jednocześnie od strony wschodniej i zachodniej, co nadało jej złożony charakter.

Pierwotny kształt świątyni odbiegał od dzisiejszego. Wzniesiono wówczas niską, dwukondygnacyjną wieżę-dzwonnicę, która nie mogła przewyższać zamku krzyżackiego, oraz trójnawowy korpus o skromniejszej skali. Z biegiem lat ambicje mieszczan rosły, a gromadzone fundusze pozwalały na coraz śmielsze przekształcanie gotyckiej budowli.

Kolejne etapy prac i finalne zwieńczenie

Od schyłku XIV stulecia roboty nabrały tempa. Pod nadzorem mistrza murarskiego Henryka Ungeradina wzniesiono zewnętrzne mury transeptu i prezbiterium, a w latach 1484–1498 architekt Hans Brandt przekształcił starszą część nawową w imponującą halę. To on odpowiadał za zasadniczy układ przestrzenny, jaki znamy obecnie. Dopiero po 1500 roku rozpoczęto przekrywanie wnętrza siecią sklepień – mistrz Henryk Hetzel zmagał się z technicznym wyzwaniem na ogromną skalę.

Ostatnią cegłę w sklepieniu położono 28 lipca 1502 roku o godzinie 16.00 i ten symboliczny gest zakończył niespełna 159-letnią budowę.

Wraz z upływem lat zmieniał się też krajobraz wokół świątyni. Podwyższono wieżę zachodnią – w akcie symbolicznego zwycięstwa nad Zakonem Krzyżackim – oraz wieżyczki sygnaturkowe. Całość wieńczyły krenelaże, szczyty dzielone pinaklami i wyrafinowany układ dachów. Tak uformowana bryła stała się wizytówką Głównego Miasta i świadectwem jego finansowej potęgi.

Między katolicyzmem a luteranizmem – burzliwe dzieje świątyni

Reformacja, zapoczątkowana w 1517 roku, szybko dotarła nad Motławę. Już w 1529 roku w gdańskiej farze odprawiano pierwsze nabożeństwa protestanckie, a po 1572 roku kościół oficjalnie przeszedł we władanie gminy luterańskiej. Przez następne stulecia to właśnie luteranizm kształtował życie liturgiczne i zamówienia artystyczne – zachowano co prawda wiele średniowiecznych elementów wyposażenia, lecz ściany pokryto białą farbą, a wnętrze wzbogaciło się o ambonę, chrzcielnicę i organy. W tym okresie o posadę kapelmistrza zabiegał również Johann Sebastian Bach, który w 1730 r. pisał do przebywającego w Gdańsku przyjaciela Georga Erdmanna z prośbą o rekomendację na to stanowisko.

Katolicy odzyskali świątynię dopiero po drugiej wojnie światowej. W marcu 1945 korpus nawowy i wieżę strawił pożar – zawaliło się 40% sklepień, stopiły się dzwony, a wiele cennych przedmiotów uległo rozproszeniu lub trafiło do składów muzealnych w Polsce i Niemczech. Ruiny przez długi czas przypominały o skali zniszczeń.

Odbudowa ruszyła już w 1946 roku, pod kierunkiem prof. Stanisława Obmińskiego, a następnie inż. arch. Mariana Kossakowskiego. Proces był żmudny – najpierw odgruzowano i zabezpieczono ocalałe filary, potem kładziono nowe dachy z ok. 200 tysięcy dachówek. Uroczyste poświęcenie nastąpiło 17 listopada 1955 roku, a w ślad za nim wracały zwożone z różnych placówek ołtarze, figury oraz obrazy. Ostateczny powrót do katolickiej funkcji przypieczętowano bullą Pawła VI, który 20 listopada 1965 roku podniósł kościół do godności bazyliki mniejszej. Od 2 lutego 1987 roku pełni ona również rolę konkatedry archidiecezji gdańskiej.

Masywne mury i strzeliste sklepienia – architektura

Bazylika Mariacka to kwintesencja gotyku ceglanego, charakterystycznego dla całego basenu Morza Bałtyckiego. Potężna, ciemnoczerwona bryła zbudowana jest na planie nieregularnego krzyża łacińskiego, a całość rozciąga się na długości 105,2 m i osiąga szerokość 66,2 m w osi transeptu. Gdyby próbować zmieścić ją w liczbach, kubatura robi wrażenie – 155 000 metrów sześciennych stawia ten obiekt w ścisłej czołówce ceglanych świątyń świata. Osiem masywnych filarów w samym korpusie nawowym przechodzi w jeszcze gęstszy układ podpór, które dźwigają sklepienia gwiaździste i kryształowe. Dzięki umieszczeniu przypór we wnętrzu między nimi powstały głębokie wnęki – na przestrzeni wieków urządzono tam 29 kaplic.

Na zewnątrz wzrok przykuwa przede wszystkim wieża wznosząca się na wysokość 82 metrów. Przy dobrej widoczności z tarasu widokowego można wypatrzeć nie tylko Zatokę Gdańską, ale również Gdynię i Tczew. Prowadzą na niego kręte 409 stopni, a wąska klatka schodowa wymaga od odwiedzających zarówno dobrej kondycji, jak i odrobiny cierpliwości.

Najcenniejsze skarby i artystyczne perły

Ołtarz główny i retabula

Centralnym punktem prezbiterium jest pentaptyk wykonany w latach 1511–1517 przez Mistrza Michała z Augsburga. Jego szafa główna o wymiarach 489 × 390 cm mieści scenę Koronacji Marii, a na ażurowym tle 24 starców Apokalipsy dzierży instrumenty muzyczne i kadzielnice. W lewym skrzydle rozgrywają się kolejne epizody z życia Chrystusa i Marii: od Ofiarowania w świątyni po Zmartwychwstanie ukazujące się Matce. Z kolei prawa skrzydło od góry do dołu prowadzi od Pokłonu Trzech Króli po Zaśnięcie NMP.

Nie mniejszą wartość ma Mały Ołtarz Ferberów – pentaptyk z około 1485 roku, w którym gotyckie wnętrze świątyni staje się tłem dla Chrystusa jako Vir Dolorum i klęczących fundatorów. Duży Ołtarz Ferberów z lat 1481/1484 został co prawda częściowo rozproszony, ale zachowane obrazy predelli ze świętymi Rajnoldem, Idzim, Janem Chrzcicielem i Sebastianem są dziś świadectwem straconego przepychu.

Pieta i Piękna Madonna

W kaplicy św. Rajnolda stoi Pietà z ok. 1390 r., wydrążona z drewna figura o naturalnej wielkości. Artysta z ogromną subtelnością oddał gest Matki trzymającej ciało Chrystusa – płynne fałdy płaszcza przeplatają się z realistycznym modelunkiem twarzy, a całość unika nadmiernego doloryzmu. To jeden z najlepszych przykładów stylu pięknego w Gdańsku.

Zaledwie kilkadziesiąt metrów dalej znajduje się pełnoplastyczna Piękna Madonna Gdańska, wyrzeźbiona w miękkim piaskowcu. W wieńcu różańca wokół niej biegną medaliony ze scenami pasyjnymi – od Ostatniej Wieczerzy po Opłakiwanie – a u dołu figury klęczą duchowieństwo i świeccy, tworząc symboliczną wspólnotę Kościoła.

Zegar astronomiczny – dzieło inżynierii sprzed wieków

W północnym transepcie wznosi się konstrukcja o wysokości przekraczającej 14 metrów. W latach 1464–1470 wykonał ją Hans Düringer z Torunia, a według legendy gdańscy rajcy, obawiając się, że mistrz stworzy podobne arcydzieło w Lubece, kazali go oślepić. Później, gdy zegar się zepsuł, ślepy już twórca miał rzekomo zniszczyć młotem mechanizm i rzucić się z wieży.

Po wojnie ocalało 70% oryginalnej obudowy, a w latach 80. Społeczny Komitet Odbudowy pod przewodnictwem doc. dr. Andrzeja Januszajtisa przywrócił szafę na dawne miejsce – trwają wieloletnie prace nad uruchomieniem mechanizmu.

Epitafia i nagrobki

Świątynia to równocześnie galeria pamięci gdańskich patrycjuszy. Epitafium Edwarda Blemkego dłuta Willema van den Blocke z 1591 r. ilustruje wizję zmartwychwstania ciał według proroka Ezechiela. Uwagę przykuwa też Epitafium Brandesów, gdzie w zwieńczeniu Śmierć z kosą sąsiaduje z symbolami władcy i chłopa. Ponad czterdzieści podobnych tablic tworzy we wnętrzu rzadko spotykany zespół manierystycznej i barokowej plastyki funeralnej.

Ambona, baptysterium i organy

Mimo że XVIII-wieczna ambona spłonęła w 1945 r., jej obecna następczyni – pochodząca z kościoła św. Jana – przenosi zwiedzających w czasy manieryzmu. Na koszu widnieją sceny: od Cudu w Troadzie po Powołanie apostołów, a baczną uwagę przykuwa obraz Chrystusa jako Dobrego Pasterza na drzwiach poprzedzających schody. W tym samym nurcie utrzymane jest baptysterium z chrzcielnicą – misę z 1682 r., złoconą i repusowaną, podtrzymują personifikacje Hojności i Stanowczości, a na pokrywie klęczą Chrystus oraz Jan nad wodami Jordanu.

Znacznie młodszą warstwę stanowią organy, które 18 sierpnia 1985 roku zabrzmiały po raz pierwszy wewnątrz odbudowanych murów. Instrument zbudowany przez firmę braci Hillebrand wyróżnia się 46 głosami rozłożonymi w czterech sekcjach: Hauptwerk, Brustwerk, Rückpositiv i Pedal z symetrycznymi wieżami pedałowymi. Dzisiejsze prospekty to w istocie barokowa substancja z 1629 roku, przeniesiona tu z sąsiedniego kościoła.

Jak zwiedzać bazylikę – godziny, wstęp i dostępność

Zwiedzanie wnętrza jest bezpłatne, natomiast za wstęp na wieżę widokową przewidziano bilety – typowy koszt to około 10 zł (normalny) i 5 zł (ulgowy). Wejście na wysokość 82 metrów wymaga pokonania 409 stopni, dlatego osoby z ograniczeniami ruchu powinny o tym pamiętać – w wieży nie ma windy. Trasa jest wąska i stroma, więc wygodne obuwie jest wręcz koniecznością.

Planując wizytę, lepiej unikać godzin głównych mszy świętych, bo wtedy wnętrze zamyka się dla turystów. Poniżej zestawiono podstawowy rytm liturgii:

W ciągu roku odbywają się również liczne nabożeństwa dodatkowe – w środy o 17:30 Nowenna do Matki Bożej Nieustającej Pomocy, w październiku różaniec o 17:30, a w maju Nabożeństwo Majowe o tej samej porze. W Godzinie Miłosierdzia (15:00) świeccy apostołowie prowadzą Koronkę do Bożego Miłosierdzia. Dla obcokrajowców dostępna jest spowiedź w językach angielskim, niemieckim, włoskim, francuskim i szwedzkim.

Czego nie widać na pierwszy rzut oka – mało znane ciekawostki

Figura Pięknej Madonny ma własną legendę przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Według opowieści młody rzeźbiarz, niesłusznie skazany na śmierć, wyżłobił w nocnym więzieniu tak poruszającą postać Matki Boskiej, że wzruszeni rajcy ułaskawili go nad ranem. Dzieło to odtąd zaczęto otaczać szczególnym kultem, a do dziś przed nastawą z różańcem klękają wierni przybywający z całego Pomorza.

Zaskakującą historię mają też dzwony. Najstarszy z nich, Gratia Dei ważący 5300 kg, odlano w 1453 roku, ale w pożarze 1945 stopił się i zniszczył. Obecnie na wieży wiszą dwa odlane po wojnie dzwony: Gratia Dei z 1970 roku (o tonie fis⁰ i wadze 7850 kg), wykonany w ludwisarni Jana Felczyńskiego, oraz Ave Maria (2600 kg, cis¹). W 2018 roku dodano trzeci, 60-kilogramowy dzwon z napisem „św. Jan Paweł II”, który wybija godziny w synchronizacji z barokowym Zegarem Groblowym na elewacji.

Niewielu gości zdaje sobie sprawę, że jedna z kaplic – Kaplica Kapłańska – od 1965 roku pełni funkcję miejsca pamięci 2779 polskich księży zamordowanych w czasie wojny. Z kolei Kaplica Ludzi Morza, ufundowana przez polskiego żeglarza Andrzeja Bohomolca, kryje figurę Matki Boskiej Królowej Mórz oraz reliefy z morskimi wątkami biblijnymi.