Kaplica Czaszek w Czermnej – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kaplica Czaszek w Czermnej to jedyne w Polsce barokowe ossuarium – niewielka świątynia, której ściany i sufit wypełnia 3 tysiące ludzkich czaszek oraz kości piszczelowych, a pod podłogą kryje się dodatkowe 20–30 tysięcy szczątków. Miejsce to powstało pod koniec XVIII wieku jako przejmujące memento mori i dziś przyciąga tłumy odwiedzających. Z tego artykułu dowiesz się dokładnie, jak zaplanować wizytę, ile kosztują bilety i co kryje wnętrze tej niezwykłej budowli.

Historia Kaplicy Czaszek – jak powstało to niezwykłe miejsce?

Inicjatorem budowy był ks. Wacław Tomaszek, proboszcz czermneńskiej parafii, który objął tę funkcję pod koniec XVIII stulecia. W 1775 roku odbył podróż do Rzymu, gdzie podczas zwiedzania katakumb doznał wstrząsu – zetknięcie ze szczątkami tysięcy zmarłych zrodziło w nim pomysł stworzenia podobnego sanktuarium ciszy na ziemi kłodzkiej. Rok później, w 1776, zauważył ludzkie czaszki wystające ze skarpy przy miejscowej dzwonnicy i wezwał grabarza J. Langera oraz kościelnego J. Schmidta. Wspólnie zaczęli wydobywać szczątki, nie spodziewając się, że płytko pod ziemią zalegają ogromne ich pokłady. Były to kości ofiar wojen – trzydziestoletniej (1618–1648), prusko-austriackiej oraz siedmioletniej (1756–1763), a także licznych epidemii cholery, które dziesiątkowały ludność w XVII i XVIII wieku.

Proboszcz postanowił wszystkie wydobyte szczątki oczyścić, wybielić i zgromadzić w jednym miejscu. Przy finansowym wsparciu Leopolda von Leslie budowa barokowej kaplicy rozpoczęła się w 1776 roku, a zakończono ją w 1784. Przez blisko dwie dekady ks. Tomaszek wraz z grabarzem Langerem przeczesywali okolice Kudowy, Dusznik i Polanicy, zbierając kolejne ludzkie kości. Ostateczne prace nad urządzeniem wystroju wnętrza trwały do 1804 roku – wtedy też zmarł sam inicjator. Zgodnie z wolą duchownego, po 20 latach od śmierci jego szczątki również spoczęły w kaplicy, podobnie jak kości grabarza Langera.

Skąd pochodzą kości zgromadzone w kaplicy?

Ziemia kłodzka przez stulecia była areną licznych konfliktów zbrojnych oraz gwałtownych epidemii. Najstarsze szczątki zebrane przez proboszcza datuje się na okres wojny trzydziestoletniej, a część kości nosi ślady obrażeń typowych dla pola bitwy – pęknięcia, otwory po kulach. Późniejsze fale epidemii cholery pozostawiły po sobie masowe groby, które z czasem zostały odsłonięte przez erozję i zwierzęta. Ks. Tomaszek kierował się w poszukiwaniach do miejsc, gdzie psy wygrzebywały z ziemi ludzkie kości, a także eksplorował teren wokół dzisiejszego cmentarza parafialnego – to właśnie tam odkrył pierwszą grupę szczątków. Wiele z nich nie miało szans na godny pochówek, ponieważ ludność regionu po kolejnych konfliktach i epidemiach była zbyt uboga i nieliczna, by organizować normalne ceremonie pogrzebowe dla tysięcy zmarłych.

Co zobaczysz wewnątrz Kaplicy Czaszek?

Już samo podejście do budynku nie zapowiada skali wrażenia. Żółta, niewielka kaplica o kwadratowym rzucie, wzniesiona między kościołem św. Bartłomieja a wolnostojącą dzwonnicą, wygląda sielankowo i typowo dla barokowych kapliczek regionu. Dopiero po przekroczeniu progu wnętrze uderza ciężarem historii – ściany i sklepienie wyłożone są ciasno ułożonymi, bielonymi czaszkami i kośćmi piszczelowymi, tworzącymi misterny, makabryczny wzór. W centrum głównej ściany znajduje się niewielki ołtarz z barokowym krucyfiksem, a na nim wyeksponowano kilka szczególnych okazów.

Wśród tysięcy anonimowych szkieletów wyróżniają się dwie rzeźby aniołów. Pierwszy z nich trzyma trąbkę i opatrzony jest łacińskim napisem „Powstańcie z martwych”, a drugi dzierży wagę i widnieje przy nim inskrypcja „Pójdźcie pod sąd”. Symbolika ta czytelnie odwołuje się do sądu ostatecznego i zmartwychwstania, zamieniając kaplicę w przestrzeń głębokiej refleksji nad przemijalnością. Przed wejściem do obiektu stoi natomiast pomnik z trójjęzycznym napisem w języku niemieckim, czeskim i polskim:

Ofiarom wojen ku upamiętnieniu, a żywym ku przestrodze 1914.

Pod podłogą kaplicy znajduje się krypta, w której spoczywa kolejne 20–30 tysięcy szczątków – ich dokładna liczba nigdy nie została ustalona. Można ją zobaczyć przez specjalną klapę, co jeszcze bardziej potęguje wrażenie ogromu śmierci zgromadzonej w jednym punkcie.

Które czaszki i kości zostały specjalnie wyeksponowane?

Na ołtarzu umieszczono kilka ludzkich szczątków o szczególnej historii. Znajduje się tam czaszka Tatara – jej anatomia jednoznacznie wskazuje na mongoloidalne pochodzenie – a także czaszka sołtysa Czermnej nosząca ślad po kuli. Mężczyzna ten został rozstrzelany przez Prusaków w czasie wojny siedmioletniej, ponieważ przeprowadzał austriackich żołnierzy przez Błędne Skały. Obok spoczywa czaszka jego żony, na której widnieje wgniecenie od ciosu zadanego ostrym narzędziem – kobieta zginęła, gdy próbowała własnym ciałem osłonić męża.

Wyeksponowano również kość udową człowieka mierzącego około 2 metrów wzrostu, prawdopodobnie szwedzkiego żołnierza, oraz źle zrośniętą po złamaniu kość kończyny. Uwagę zwracają także czaszki z widocznymi zmianami chorobowymi, dokumentujące schorzenia, jakie trapiły dawną populację ziemi kłodzkiej. Całości dopełniają szczątki samego ks. Tomaszka i grabarza Langera, zgodnie z ich ostatnią wolą złożone w tym samym miejscu, które stworzyli.

Jak zaplanować zwiedzanie Kaplicy Czaszek w Czermnej?

Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, w grupach liczących około 10 osób, co oznacza że czasem trzeba odczekać chwilę przed wejściem. Cała wizyta – od zakupu biletu po opuszczenie budynku – trwa przeciętnie 15–20 minut, ale przewodnik nie wyprasza od razu, dając chwilę na samodzielne przyjrzenie się eksponatom. Kasa biletowa ulokowana jest naprzeciwko kaplicy i bywa okresowo zamykana, gdy osoba sprzedająca bilety oprowadza grupę wewnątrz – w takiej sytuacji należy spokojnie poczekać na jej powrót.

Obowiązuje zasada bezwzględnego szacunku dla zmarłych – należy zachować ciszę, a ubiór powinien być godny miejsca sakralnego. W całym wnętrzu obowiązuje zakaz fotografowania i filmowania. Bezpośrednio pod kaplicą znajduje się bezpłatny parking przy cmentarzu parafialnym, na którym zazwyczaj udaje się znaleźć wolne miejsce. Dojście od centrum Kudowy-Zdroju pieszo zajmuje około 15 minut, wiodąc od parku zdrojowego wzdłuż ulicy Stanisława Moniuszki.

Praktyczne wskazówki przed wizytą

W drodze do kaplicy od strony parkingu przy cmentarzu warto zwrócić uwagę na otaczające go mury – umieszczono w nich dziewiętnastowieczne epitafia, a część nagrobków pochodzi jeszcze z XIX stulecia. Przy wejściu na cmentarz znajdują się kamienne drogowskazy, więc trudno pomylić kierunek. Trasa prowadzi żwirową ścieżką obok kościoła św. Bartłomieja i zabytkowej dzwonnicy z 1603 roku, której ściany zdobi tarcza zegara oraz ornamenty z kolorowych płytek barokowych. Naprzeciwko wejścia do kościoła można dostrzec replikę całunu turyńskiego oraz kamienny krzyż z wyrytym hasłem „Krzyż Naszą Nadzieją”, zatem jeszcze przed dotarciem do głównego celu wycieczka oferuje kilka dodatkowych punktów do obejrzenia.

Godziny otwarcia i cennik biletów

Kaplica jest dostępna dla zwiedzających od wtorku do niedzieli, a ostatnie wejście odbywa się na 15 minut przed zamknięciem. Godziny otwarcia zmieniają się w zależności od sezonu, co przedstawiono w poniższej tabeli. Bilety nabywa się na miejscu, a środki ze sprzedaży przeznaczane są na remonty i konserwację obiektu.

Bilet normalny kosztuje 10 zł, ulgowy dla emerytów i rencistów to wydatek 8 zł, a dzieci od 6 do 18 roku życia płacą 5 zł. Najbardziej aktualne informacje o godzinach otwarcia zawsze podane są na witrynie parafii św. Bartłomieja Apostoła, ponieważ w szczególnych okresach mogą one ulec czasowym modyfikacjom.

Kaplica Czaszek na tle podobnych miejsc w Europie

W skali całego Starego Kontynentu istnieje zaledwie kilkanaście obiektów o charakterze ossuarium z prawdziwego zdarzenia, a Kaplica Czaszek w Czermnej jest jedynym takim zabytkiem w Polsce. Podobne świątynie znaleźć można w czeskiej Kutnej Horze, austriackim Hallstatt czy w rzymskich katakumbach, które bezpośrednio zainspirowały ks. Tomaszka. Czermneńska budowla wyróżnia się jednak tym, że łączy funkcję grobowca, dzieła sztuki sepulkralnej i przestrzeni liturgicznej – do dzisiaj raz do roku, o północy z 14 na 15 sierpnia, odprawiana jest w niej msza święta za wszystkich spoczywających we wnętrzu oraz za ofiary nieuleczalnych chorób i nieszczęśliwych wypadków. Ten zwyczaj podkreśla unikatowy status kaplicy jako miejsca wciąż żyjącego, a nie wyłącznie muzealnej atrakcji.

Architektura budowli – barokowy kwadratowy rzut, niewielkie rozmiary i prosta bryła – celowo nie konkuruje z treścią, jaką niesie jej wypełnienie. Z zewnątrz zwodnicza zwyczajność sprawia, że tym silniej działa szok przy wejściu do środka, gdzie materię zgromadzonych ludzkich szczątków dopełniają łacińskie sentencje i figury aniołów. To rozwiązanie formalne było w pełni zamierzone – ks. Tomaszek nie tworzył gabinetu osobliwości, lecz swoiste kazanie wyryte w kościach, kierowane bezpośrednio do wrażliwości odwiedzającego.

W tym sensie Kaplica Czaszek nie ma dokładnego odpowiednika nigdzie indziej w Europie – nie jest to ani czysta nekropolia, ani wyłącznie zabytek turystyczny, lecz dzieło o głębokim przesłaniu teologicznym i egzystencjalnym.