Latarnia morska na Faros – historia, opis, ciekawostki

Latarnia morska na Faros, wzniesiona około 280–279 roku p.n.e. na wyspie Faros u wejścia do portu w Aleksandrii, pełniła funkcję punktu orientacyjnego i reprezentacyjnego symbolu potęgi Egiptu Ptolemeuszy. Była to konstrukcja o wysokości prawdopodobnie 115–120 metrów, której światło widoczne było z odległości nawet 55 kilometrów. W dalszej części artykułu przybliżamy historię jej budowy, domniemany wygląd i przyczyny, dla których zaliczono ją do siedmiu cudów świata starożytnego.

Znaczenie Aleksandrii w czasach hellenistycznych

Miasto Aleksandria, założone przez Aleksandra III Macedońskiego w 332 roku p.n.e., już w epoce hellenistycznej i rzymskiej zyskało miano „lampra kai lamprotate” – „świetnej i najświetniejszej”. Funkcjonowało ono jako prężny ośrodek handlowy i największy port Egiptu, ale jednocześnie znacząco odróżniało się od reszty kraju nad Nilem. Zamieszkiwane głównie przez Greków, stanowiło centrum kultury i nauki, którym zarządzali najpierw Lagidzi, a następnie rzymscy prefekci.

O intelektualnej randze miasta świadczyły dwie powiązane ze sobą instytucje: Biblioteka Aleksandryjska i Muzejon. Księgozbiór w szczytowym okresie liczył około 700 tysięcy zwojów, a wśród nich znajdowały się bezcenne oryginały – rękopisy dramatów Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa. Ptolemeusz II miał je wypożyczyć z Aten, zostawiając olbrzymi zastaw w wysokości 15 talentów w złocie, z którego później zrezygnował, zatrzymując oryginały. Wydano również specjalny nakaz, by każda książka wwożona do Egiptu trafiała w ręce urzędników oceniających jej wartość dla Biblioteki; jeśli ocena wypadła pozytywnie, konfiskowano ją, a właściciel otrzymywał jedynie kopię.

Muzejon, uznawany za drugą uczelnię wyższą na świecie po platońskiej Akademii, działał jako instytut badawczy. Jego pomysłodawcą i pierwszym dyrektorem był filozof Demetrios z Faleronu. Z placówką tą związani byli między innymi matematyk Euklides, geograf Eratostenes, astronom Hipparch, konstruktor Heron czy krytyk literacki Arystarch z Samotraki. Na tym tle tym bardziej wyjątkowe wydaje się, że status cudu świata przypadł nie którejś z tych naukowych fundacji, a właśnie latarni morskiej na Faros.

Okoliczności powstania latarni morskiej na Faros

Latarnia jest najmłodszym spośród siedmiu cudów starożytnego świata, a mimo to wiedza o niej pozostaje wyjątkowo skromna. Jej budowę rozpoczęto na polecenie Ptolemeusza I, a ukończono za panowania jego syna, Ptolemeusza II. Według części historyków inicjatorem całego przedsięwzięcia mógł być już sam Aleksander Macedoński, jednak faktyczną realizację nadzorował architekt Sostratos z Knidos.

Prace nad budowlą trwały około 14–20 lat, a jej uroczyste oddanie do użytku przypadło na 279 rok p.n.e. Koszt inwestycji zamknął się w astronomicznej kwocie 800 talentów. Insula Faros, na której stanęła konstrukcja, była połączona z lądem stałym groblą długości około półtora kilometra. Za jej budowę odpowiadał Deksifanes z Knidos, ojciec Sostratosa. Na przestrzeni wieków wokół grobli osadzał się piasek, który przekształcił ją w obecny szeroki półwysep.

Sostratos z Knidos na pozornie klasycznej inskrypcji poświęconej Ptolemeuszom ukrył pod warstwą tynku własne przesłanie: „Sostratos, syn Deksifanesa, poświęcił tę budowlę bogom ocalenia, w imieniu wszystkich tych, którzy żeglują po morzach”. Po latach, gdy tynk odpadł, odsłonił on prawdziwego autora monumentu.

Jak wyglądała aleksandryjska latarnia morska?

Odtworzenie wyglądu tej budowli opiera się przede wszystkim na relacjach autorów antycznych, takich jak Strabon, Lukian z Samosat czy Pliniusz Starszy. Jedyne znane odwzorowanie graficzne pochodzi z monety Ptolemeusza II i ukazuje jedynie ogólny zarys wysokiej konstrukcji zwieńczonej odlaną w brązie postacią. Poniżej charakterystyka trzech głównych segmentów wieży:

• podstawę stanowił pałac lub masywny taras na planie kwadratu o boku 180 metrów,
• z niego wyrastała pierwsza wieża o wysokości 70–80 metrów, prawdopodobnie ośmiokątna i zakończona blankami,
• kolejny człon tworzyła smuklejsza wieża okrągła, z otwartą salą kolumnową na szczycie.

W sali kolumnowej ulokowano palenisko, nad którym znajdowała się piramidka wsparta na kolumnach i tworząca zadaszenie. Całość wieńczył posąg Posejdona o wysokości około 7 metrów. Metalowe lustra odbijały światło ogniska, dzięki czemu, jak podaje Józef Flawiusz, było ono dostrzegane z odległości 300 stadionów, czyli mniej więcej 55 kilometrów.

We wnętrzu latarni znajdowała się winda transportująca opał na wyższe kondygnacje, a także własna cysterna ze słodką wodą. W oparciu o znaleziska archeologiczne, zwłaszcza te z 1962 roku, gdy włoski płetwonurek przypadkowo odkrył na dnie morza kolumny, przypuszcza się, że do budowy użyto bloków wapiennych obłożonych płytami z białego, polerowanego marmuru.

Wysokość – przegląd hipotez

Dane na temat wysokości różnią się w zależności od źródła. Józef Flawiusz w „Wojnie żydowskiej” podaje wprost 180 metrów. Współcześni badacze skłaniają się jednak ku wartościom rzędu 115–120 metrów. Dla porównania, najwyższa istniejąca obecnie latarnia morska, Jeddah Light w Arabii Saudyjskiej, mierzy 133 metry – to oznacza, że nawet ostrożniejsze dane stawiają konstrukcję z Faros w ścisłej światowej czołówce.

Niezależnie od przyjętej liczby, był to najwyższy obiekt na świecie, którego podstawa była znacząco krótsza od wysokości, co w III wieku p.n.e. stanowiło przełom inżynieryjny porównywalny z dzisiejszymi drapaczami chmur.

Rola praktyczna a funkcja prestiżowa

Podstawowym zadaniem budowli było wskazywanie bezpiecznej drogi do portu w Aleksandrii, którego podejścia roiły się od skał i mielizn. Dla żeglarzy była więc ona punktem orientacyjnym o fundamentalnym znaczeniu praktycznym, widocznym z wielokilometrowego dystansu, szczególnie nocą. Jednak dla samych Ptolemeuszy równie istotny był efekt propagandowy – monumentalna wieża stanowiła czytelny komunikat o potędze Egiptu i jego władców, podobnie jak dzisiejsze superwysokie wieżowce w Dubaju czy Nowym Jorku.

Proces postępującej destrukcji

Latarnia ulegała uszkodzeniom na przestrzeni stuleci wskutek działalności człowieka i katastrof naturalnych. Pierwsze duże zniszczenia nastąpiły podczas najazdu Cezara, choć za panowania Klaudiusza i Nerona została odnowiona. Poważniejsze szkody przyniosły trzęsienia ziemi w IV i X wieku. Niektóre źródła wskazują, że już w II wieku n.e. runęła jej najwyższa część.

Około IX wieku dolne partie budowli zaadaptowano na meczet o nietypowej orientacji północ-południe. Następne kataklizmy – w latach 1261, 1303 i 1323 – systematycznie osłabiały konstrukcję. Za ostateczny cios uznaje się trzęsienie ziemi z 1326 roku, po którym większość struktury runęła do morza. Procesu dopełnili miejscowi mieszkańcy, którzy pozyskiwali z ruin wysokiej jakości budulec na własne domy.

W 1477 roku, a według innych źródeł w 1480, sułtan mameluków Kait Bej wzniósł na fundamentach latarni fort, adaptując ocalałe bloki i niwelując wszelkie naziemne pozostałości antycznej budowli. Obecnie w tym miejscu funkcjonuje muzeum morskie.

Odkrycia archeologiczne i dziedzictwo językowe

Przełom w badaniach nad latarnią przyniósł rok 1962, kiedy płetwonurek badający dno w okolicy dawnego portu natknął się na kolumny, które zidentyfikowano potem jako elementy konstrukcji Sostratosa. Od tego czasu archeolodzy sukcesywnie wydobywają i katalogują fragmenty bloków, rzeźb i detali architektonicznych zalegających pod wodą. Inwentaryzacja ta pozwoliła uściślić wiele hipotez dotyczących materiałów budowlanych i skali przedsięwzięcia.

Ślad po latarni przetrwał jednak nie tylko na dnie Morza Śródziemnego. Mianem wyspy Faros określa się ją do dziś w kilku językach europejskich, a sama nazwa stała się podstawą słów oznaczających „latarnię morską”. Przykłady tych zapożyczeń zestawiono poniżej:

Odkrycia archeologiczne i rekonstrukcje wyglądu

Podstawowym problemem dla badaczy był niemal całkowity brak precyzyjnych przedstawień ikonograficznych. Znane z opracowań wizualizacje, w tym szkic H. Thierscha, w dużej mierze opierają się na analizie przekazów Strabona, Lukiana i Pliniusza. Wskazują one zgodnie na wielokondygnacyjny układ konstrukcji: masywny kwadratowy fundament, nad nim zwężającą się wieżę środkową i okrągły segment górny z paleniskiem.

Wykopaliska podwodne prowadzone od lat 60. XX wieku potwierdziły obecność ogromnych bloków wapiennych oraz fragmentów marmurowych okładzin w rejonie dawnego cypla Faros. Znajdowane są tam również elementy rzeźb, prawdopodobnie zdobiących niegdyś wejście do latarni. Prace te wciąż trwają, a część wydobytych artefaktów trafiła do aleksandryjskiego muzeum morskiego.

Latarnia w Taposiris Magna i inne repliki

W oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów od Aleksandrii miejscowości Taposiris Magna zachowały się ruiny budowli uznawanej za pomniejszoną replikę latarni z Faros. Wzniesiono ją za rządów tego samego Ptolemeusza II, a jej ogólna forma powiela trójdzielny schemat oryginału. Mimo znacznie skromniejszej skali, obiekt ten dostarcza cennych wskazówek co do architektonicznych detali niezachowanej konstrukcji aleksandryjskiej.

Mnisi z klasztoru Abusir, położonego na zachód od Aleksandrii, przez stulecia wykorzystywali latarnię morską jako symbol w swojej ikonografii, choć w tamtym okresie wieża od dawna już nie istniała w oryginalnym kształcie. Motyw reliefowy przedstawiający trójpoziomową budowlę z posągiem na szczycie pojawia się tam wielokrotnie, co pośrednio potwierdza uproszczony schemat znany z hellenistycznych monet.

Według legendy Ptolemeusz II zamknął w osobnych pomieszczeniach latarni 72 uczonych w piśmie, by niezależnie od siebie dokonali przekładu Starego Testamentu na grecki. To właśnie w ten sposób miała powstać Septuaginta – najważniejszy przekład Biblii starożytności.