Najstarsze miasto w Polsce – które z nich zasługuje na ten tytuł?

Miano najstarszego miasta w Polsce zależy od przyjętego kryterium – jeśli bierzemy pod uwagę formalny akt lokacji na prawie niemieckim, jest nim Złotoryja, która uzyskała prawa miejskie przed 1211 rokiem. Jeśli jednak szukamy najstarszej osady o cechach miejskich, wymienianej w źródłach pisanych, badacze wskazują na Kalisz, wspomniany przez Ptolemeusza już w II wieku naszej ery. Poznaj fascynującą historię obu tych miejscowości i dowiedz się, dlaczego odpowiedź nie jest jednoznaczna.

Czym jest miasto i jakie kryteria decydują o wieku?

W dyskusji o najstarszym mieście kluczowe jest zrozumienie, że historia osadnictwa na ziemiach polskich jest znacznie starsza niż samo pojęcie praw miejskich. Z punktu widzenia archeologii, pierwsze duże skupiska ludzkie, które odznaczały się zagęszczoną zabudową i pozarolniczym charakterem zajęć mieszkańców, powstawały już tysiące lat temu. W epoce brązu funkcjonowały grody obronne, a jednym z najbardziej spektakularnych odkryć jest osada w Biskupinie.

Jego budowę powiązano z kulturą łużycką, a dokładne datowania drewnianych bali użytych do budowy wskazały, że połowa z nich pochodzi od dębów ściętych w 748 roku p.n.e. Taki prehistoryczny gród, choć robi imponujące wrażenie, nie jest jednak miastem w rozumieniu prawnym, które wypracowano w średniowieczu. Przełom nastąpił dopiero w XIII wieku, gdy na ziemie polskie zaczęły napływać nowe wzorce organizacji społecznej, znane jako prawo niemieckie. To właśnie akt lokacji, nadający osadzie określone przywileje i samorządność, stał się formalnym początkiem historii wielu polskich miast.

Era przed lokacjami – czy grody były miastami?

Zanim na dobre rozwinął się proces lokacyjny, na terenie dzisiejszej Polski istniały już rozwinięte ośrodki, które niektórzy historycy nazywają protomiastami. Były to jednak twory różniące się znacząco od samorządnych organizmów lokacyjnych. Najwcześniej rozwijały się one w miejscach o wyjątkowym znaczeniu strategicznym lub handlowym. Wystarczy wspomnieć, że geograf Klaudiusz Ptolemeusz z Aleksandrii już w II wieku n.e. umieścił na swojej mapie nazwę Calisia, którą od wieków utożsamia się z dzisiejszym Kaliszem.

Co ciekawe, pierwsza stolica Polski, Gniezno, choć pełniła rolę politycznego centrum państwa Mieszka I i była świadkiem Zjazdu Gnieźnieńskiego w 1000 roku, również długo funkcjonowała bez formalnego aktu lokacyjnego w zachodnim stylu. Podobnie rzecz się miała z potężnym grodem w Wolinie, który między X a połową XI wieku przeżywał swój największy rozkwit jako bogaty ośrodek handlu dalekosiężnego. Jego szacunkowa populacja mogła sięgać nawet liczby, która robiła wrażenie na ówczesnych kronikarzach. Mimo tych wszystkich cech, formalnie te ośrodki nie były jeszcze „miastami” w tym znaczeniu, jakie nadał im przełom XII i XIII wieku.

Zagadka Calisii na antycznej mapie

Problem z Kaliszem, jako najstarszym miastem, polega na tym, że nie ma bezpośrednich dowodów archeologicznych, które łączyłyby osadę z czasów rzymskich z grodem piastowskim, z którego wyrósł dzisiejszy Kalisz. Samo podobieństwo nazwy i lokalizacja na Szlaku Bursztynowym przemawiają za tą legendarną ciągłością, ale językoznawcy wskazują także na możliwe słowiańskie pochodzenie nazwy od słowa „kał”, oznaczającego bagno. Niemniej, to właśnie na te antyczne wzmianki powoływał się Jan Długosz, nazywając Kalisz najstarszym polskim miastem, a władze PRL-u w 1960 roku hucznie obchodziły jego 1800-lecie, obierając symboliczny rok 160 n.e. za datę założenia.

Biskupin – prehistoryczne protomiasto

Historia odkrycia osady jest równie niezwykła jak ona sama. Na pozostałości grodu natrafiono przypadkowo w 1933 roku, kiedy poziom wód w Jeziorze Biskupińskim znacząco się obniżył. Sprawę nagłośnił miejscowy nauczyciel, Walenty Szwajcer. Badania wykopaliskowe odsłoniły doskonale zachowane drewniane konstrukcje, dzięki czemu dziś wiemy, że osada była zamieszkana przez przedstawicieli kultury łużyckiej w epoce brązu, a do jej budowy użyto masywnych dębowych bali. Mimo że Biskupin ukazuje wysoki poziom organizacji społecznej, nie spełnia kryterium formalnego miasta według prawa lokacyjnego.

Ranking najstarszych miast według aktów lokacyjnych

Kiedy naukowcy, historycy i urbaniści chcą przeprowadzić obiektywne porównanie wieku miast, sięgają właśnie po daty wystawienia dokumentów lokacyjnych. To ten moment uznaje się za formalny początek funkcjonowania miasta jako samorządnej jednostki prawnej. Według tego kryterium historia polskich miast liczy sobie już przeszło osiem wieków i zaczyna się w regionie, który był najsilniej powiązany gospodarczo z Zachodem – na Dolnym i Górnym Śląsku.

Prym w tym procesie wiodło prawo magdeburskie, którego pierwowzór spisano w 1188 roku w Magdeburgu. Określało ono zasady handlu, sądownictwa i samorządu. Na ziemiach polskich szybko wykształciły się jego lokalne odmiany. W ten sposób lokowano miasta nie tylko na Śląsku, ale także w Małopolsce, Wielkopolsce czy na Rusi Czerwonej. Dla porównania, miasta takie jak Elbląg, Tczew czy Frombork przyjmowały prawo lubeckie, które różniło się nawet układem urbanistycznym – zamiast prostokątnego rynku centralną osią handlową stawała się szeroka ulica. Poniższa tabela przedstawia pierwszą dziesiątkę najstarszych miast lokacyjnych, które do dziś możemy odwiedzać.

Wszystkie najstarsze formalnie miasta powstały w pierwszej ćwierci XIII wieku, co czyni Dolny i Górny Śląsk kolebką polskiego samorządu miejskiego.

Kalisz, Gniezno i Kraków – dlaczego ich tu nie ma?

W zestawieniu według dat lokacji brakuje tych najbardziej znanych, wielowiekowych ośrodków, ponieważ ich formalny status miejski jest po prostu późniejszy niż śląskich pionierów. Kraków, jedno z najważniejszych miast w dziejach Polski, doczekał się skutecznej lokacji na prawie magdeburskim dopiero w 1257 roku, dokonanej przez księcia Bolesława Wstydliwego. Warto dodać, że pierwsza próba lokacji miała miejsce już około 1228 roku, jednak została brutalnie przerwana przez najazdy tatarskie w 1241 roku, które zniszczyły ówczesną zabudowę. Z kolei Kalisz otrzymał przywilej lokacyjny na prawie średzkim, nadany przez Bolesława Pobożnego, szacunkowo właśnie w okolicach 1257 roku. Choć nie jest najstarszy lokacyjnie, to bardzo szybko stał się jednym z głównych ośrodków Wielkopolski.

Złotoryja – stolica polskiego złota i formalny lider

Historia tego wyjątkowego miasta na Pogórzu Kaczawskim jest nierozerwalnie związana z cennym kruszcem. Już na przełomie XII i XIII wieku powstająca tu osada górnicza przyciągała specjalistów z Zachodu, których fachową wiedzę postanowił wykorzystać Henryk I Brodaty. Nadanie osadzie praw miejskich przed 1211 rokiem stworzyło prawne ramy dla jej dalszego, dynamicznego rozwoju. To właśnie od złota pochodzi łacińska nazwa „Aurum” i późniejsza niemiecka „Goldberg” – Złota Góra.

Po wyczerpaniu się większości złóż w XV stuleciu, Złotoryja nie podzieliła losu innych górniczych osad, które znikały z map. Świetnie wykorzystała swoje położenie przy ważnym szlaku handlowym łączącym Wrocław z Lipskiem, przekształcając się w prężny ośrodek handlowy. Niestety, rozwój ten został brutalnie zahamowany przez katastrofalną powódź w 1608 roku, a zaledwie pięć lat później przez monstrualny pożar. Odbudowana, do dziś kultywuje swoją górniczą tożsamość, a żywym symbolem tej tradycji są Międzynarodowe Mistrzostwa Polski w Płukaniu Złota, które ściągają pasjonatów z całego świata.

Złotoryja, lokowana jako pierwsza na ziemiach polskich na prawie magdeburskim, uznawana jest powszechnie za formalnie najstarsze miasto w Polsce.

Zabytkowa architektura i rynek

Układ urbanistyczny starego miasta od razu zdradza średniowieczną metrykę. Centralnym punktem jest wydłużony Rynek, rozdzielony na dwie części charakterystycznym blokiem neorenesansowego ratusza, wzniesionego w latach 1843–52. Na Rynku Górnym uwagę przyciąga Fontanna Delfina z 1604 roku, będąca cennym świadectwem dawnej sztuki rzeźbiarskiej. Spacerując wąskimi uliczkami, można natknąć się na zabytkowe kamienice, a wśród nich na tzw. Dom Burmistrza przy ul. Konopnickiej, pochodzący z 1735 roku, który zdobi ozdobny barokowy portal.

Z dawnych, potężnych fortyfikacji miejskich do naszych czasów przetrwała w całości jedynie Baszta Kowalska. Ta samotna strażniczka ma 22,5 metra wysokości i przypomina o czasach, gdy Złotoryja była warownym grodem. Tuż obok odnaleźć można również zachowane fragmenty murów miejskich, które stanowią doskonały punkt orientacyjny dla miłośników historii.

Monumentalne kościoły

Najcenniejszym zabytkiem sakralnym jest bez wątpienia kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny. To potężna, trójnawowa budowla o długości blisko 50 metrów i imponującej wysokości nawy głównej sięgającej 14,6 metra. Jego historia budowy jest złożona – prezbiterium i nawa poprzeczna pochodzą jeszcze z 1. połowy XIII wieku i zostały wzniesione w stylu romańskim. Przez wieki opiekę nad świątynią sprawował zakon joannitów. Dziś udostępniona dla zwiedzających jest wieża wschodnia, dostawiona w 1482 roku, której wysokość 63 metrów oferuje rozległy widok na okolicę.

Wnętrze kryje prawdziwe skarby sztuki. Znajdują się tu symboliczne nagrobki Valentina Trozendorfa i Hieronima Wildenberga w prezbiterium, a także cenna renesansowa ambona i barokowy ołtarz główny. Równie wartościowe są XVII-wieczne empory umieszczone w nawach bocznych i nawie poprzecznej. Drugim ważnym obiektem w obrębie średniowiecznego centrum jest barokowy kościół św. Jadwigi z zabudowaniami dawnego klasztoru franciszkanów. Przed świątynią stoi figura św. Jana Nepomucena z 1732 roku oraz wyjątkowo bogato dekorowana gotycka kapliczka słupowa.

Kopalnia Złota „Aurelia” i inne atrakcje

Na północ od starego miasta, na zboczu Góry Mikołaja, znajduje się udostępniona do zwiedzania Kopalnia Złota „Aurelia”. Choć jej nazwa jest nieco myląca, bo w rzeczywistości prowadzono w niej głównie poszukiwania kruszców, to stanowi niezwykłą podróż w głąb ziemi. Tworzy ją jeden główny korytarz z krótkimi odnogami bocznymi, a całkowita długość chodników wynosi około 100 metrów. Najstarsze części sztolni pochodzą z XVII wieku, natomiast boczne chodniki kuto jeszcze w XX stuleciu. Będąc w okolicy, warto też zajrzeć na stojący na Górze Mikołaja kościół św. Mikołaja, którego obecną formę datuje się na XIV wiek.

Oprócz zabytków, miasto oferuje nowoczesne formy rozrywki. Od 2022 roku nad zalewem złotoryjskim działa park linowy, który dostarcza emocji na świeżym powietrzu. Dla osób chcących zgłębić historię regionu obowiązkowym punktem programu jest Muzeum Złota, gdzie można poznać dzieje wydobycia tego szlachetnego metalu i jego wpływ na rozwój całej okolicy. Złotoryja umiejętnie łączy więc swoją bogatą przeszłość z potrzebami współczesnych turystów.